Evlatlıktan Men Mümkün mü? Çocuğu Mirastan Çıkarmanın Şartları

Evlatlıktan Men Mümkün mü? Çocuğu Mirastan Çıkarmanın Şartları

Türk hukukunda, anne veya babanın tek taraflı açıklamasıyla çocuğuyla arasındaki hukuki bağı sona erdiren bir “evlatlıktan men” kurumu yoktur. Çocukla anlaşamamak, görüşmemek veya aile içinde sorun yaşamak, onun mirasçılığını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bununla birlikte, kanundaki şartlar varsa mirasçılıktan çıkarma, diğer adıyla mirastan ıskat mümkündür. Bu şartlar yoksa saklı paylar korunarak diğer çocuklar lehine vasiyetname düzenlenebilir. Çocuğun kabulüyle mirastan feragat sözleşmesi yapılması veya gerçek bakım karşılığında ölünceye kadar bakma sözleşmesi kurulması da farklı seçeneklerdir.

Noterden evlatlıktan men işlemi yapılabilir mi?

Noterden “çocuğumu reddediyorum” şeklinde bir açıklama yapmak, ihtarname göndermek veya ilan yayımlamak çocuğun soybağını ve mirasçılığını sona erdirmez. Sadece aile anlaşmazlığı nedeniyle mahkemeden evlatlıktan men kararı da alınamaz.

Soybağının reddi, tanımanın iptali ve evlat edinme ilişkisinin kaldırılması farklı hukuki kurumlardır. Bunların her biri kanundaki özel şartlara bağlıdır. Çocuğun davranışlarından hoşnut olmamak, tek başına bu işlemlere dayanak oluşturmaz.

Mirasla ilgili amaç ayrıca belirlenmelidir: Çocuğa hiç miras bırakılmaması, diğer çocuklara daha fazla mal bırakılması ve ebeveynin bakımının güvence altına alınması aynı işlemle sağlanan sonuçlar değildir.

Çocuk hangi durumlarda mirasçılıktan çıkarılabilir?

Türk Medeni Kanunu’nun 510. maddesi iki temel sebep öngörür:

• Çocuğun, mirasbırakana veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi.
• Çocuğun, mirasbırakana veya onun ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi.

Bu şartlardan biri varsa çocuk, kanuna uygun bir vasiyetname gibi ölümden sonra sonuç doğuracak bir işlemle mirasçılıktan çıkarılabilir.

Küslük, seyrek görüşme, yaşam tarzı farklılığı veya ebeveynin her beklentisini karşılamama tek başına yeterli değildir. Aile hukukundan doğan bir yükümlülüğün ağır biçimde ihlal edilip edilmediği incelenmelidir.

Yargıtay’ın yaklaşımında davranışın ağırlığı kadar, aile ilişkileri üzerindeki gerçek etkisi de önem taşır. Anlaşmazlığın nedenleri, çocuğun davranışları ve ebeveynin tutumu birlikte değerlendirilir. Sadece “hayırsız evlat” şeklinde bir açıklama, saklı payı ortadan kaldırmaya yetmez.

Mirasçılıktan çıkarma nasıl yapılır?

Mirasçılıktan çıkarma için çocuğun rızası gerekmez. Ancak işlem kanuni şartlara dayanmalı ve geçerli bir ölüme bağlı tasarrufla yapılmalıdır.

Türk Medeni Kanunu’nun 512. maddesine göre çıkarma sebebi, işlemin içinde belirtilmelidir. Vasiyetnameye yalnızca “çocuğum miras alamaz” yazılması yeterli değildir. Hangi olayların çıkarmaya dayanak oluşturduğu açıklanmalıdır.

Çocuk itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını çıkarmadan yararlanan mirasçı veya vasiyet alacaklısı ispatlar. Bu nedenle olayla ilgili mahkeme belgeleri, sağlık kayıtları, hukuka uygun elde edilmiş yazışmalar ve tanık bilgileri önem taşıyabilir.

Sebep belirtilmemişse veya ispatlanamazsa, çocuğun saklı payı kural olarak korunur; tasarruf saklı pay dışında uygulanabilir. Bu durum her zaman çocuğun tam yasal miras payını alacağı anlamına gelmez. Mirasbırakanın çıkarma sebebi hakkında açık bir yanılmaya düşmesi hâlinde ise kanun, çıkarmanın geçersiz olacağını ayrıca düzenler.

Borçlu bir çocuk mirastan çıkarılabilir mi?

Sadece borçlu olmak mirasçılıktan çıkarma için yeterli değildir. Ancak Türk Medeni Kanunu’nun 513. maddesinde özel bir düzenleme bulunur.

Hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan çocuk veya diğer altsoy, saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarılabilir. Bunun için çıkarılan bölümün, o kişinin doğmuş ve doğacak çocuklarına ayrılması gerekir.

Bu yol, çocuğu cezalandırmak veya payını diğer kardeşlere aktarmak için kullanılamaz. Amaç, kanundaki şartlarla onun çocuklarını korumaktır.

Miras açıldığında aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya belgedeki borç tutarı çıkarılan kişinin miras payının yarısını aşmıyorsa, çıkarılan kişinin talebiyle bu çıkarma iptal edilir. Bu nedenle yalnızca kredi borcu, icra takibi veya ödeme güçlüğü bulunduğu bilgisiyle bu yolun kullanılabileceği söylenemez.

Mirastan çıkarılan çocuğun çocukları miras alabilir mi?

Türk Medeni Kanunu’nun 511. maddesine göre, mirasbırakan başka bir düzenleme yapmamışsa çıkarılan kişinin payı, kendisi mirasbırakandan önce ölmüş gibi, varsa çocuklarına ve diğer altsoyuna geçer. Altsoyu yoksa pay diğer yasal mirasçılara kalır.

Çıkarılan kişinin altsoyu, bu varsayıma göre kendi saklı payını da isteyebilir. Mirasbırakanın farklı bir düzenleme yapması, bu saklı pay korumasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Dolayısıyla bir çocuğun mirasçılıktan çıkarılması, torunların da mirastan çıkarıldığı anlamına gelmez. Torunların hangi haklara sahip olduğu aile yapısına ve yapılan düzenlemeye göre belirlenir.

Çocuğa daha az, diğer çocuklara daha fazla miras bırakılabilir mi?

Evet. Mirasçılıktan çıkarma şartları bulunmasa bile kişi, saklı paylar dışında kalan bölümde diğer çocuklarına daha fazla mal bırakabilir.

Saklı pay, kanunun belirli mirasçılar için koruduğu miras bölümüdür. Çocuğun saklı payı, Türk Medeni Kanunu’nun 506. maddesine göre yasal miras payının yarısıdır. Bu oran bütün mirasın yarısı değil, ilgili çocuğun kanunen alacağı payın yarısıdır.

Çocuk sayısı ve sağ kalan eşin bulunması hesabı değiştirir. Eşin saklı payı da varsa korunmalıdır. Saklı paylar gözetildiği sürece çocuklara eşit değerde mal bırakılması zorunlu değildir.

Hesap, yalnızca eldeki malların brüt değerine bakılarak yapılmaz. Türk Medeni Kanunu’nun 505–509. maddeleri uyarınca ölüm günündeki malvarlığı, borçlar ve kanunda belirtilen giderler dikkate alınır. Tenkise tabi önceki karşılıksız kazandırmalar ve kanunda belirtilen hayat sigortası değerleri de hesabı etkileyebilir.

Diğer çocuklar lehine vasiyetname nasıl hazırlanır?

Vasiyetnameyle bir çocuğa belirli bir mal bırakılabilir veya mirasın belirli bir oranı verilebilir. Ancak diğer mirasçıların saklı payları ihlal edilirse, bu kişiler tenkis, yani saklı paylarını tamamlamak için kazandırmanın azaltılmasını isteyebilir.

Vasiyetnamenin şekil şartlarına da uyulmalıdır:

• Resmî vasiyetname: Kanunun yetkilendirdiği resmî memur ve iki tanığın katılımıyla düzenlenir. Resmî memur noter, sulh hâkimi veya kanunla yetkilendirilmiş başka bir görevli olabilir.
• El yazılı vasiyetname: Baştan sona kişinin kendi el yazısıyla yazılmalı; yıl, ay, gün belirtilmeli ve imzalanmalıdır.
• Sözlü vasiyet: Ancak kanunda belirtilen olağanüstü durumlarda ve gerekli usule uyularak yapılabilir.

Bilgisayarda hazırlanıp yalnızca imzalanan bir metin, el yazılı vasiyetnamenin şartlarını karşılamaz.

Vasiyet yapacak kişinin ayırt etme gücüne sahip olması ve on beş yaşını doldurmuş bulunması gerekir. Baskı, aldatma, ehliyetsizlik veya şekle aykırılık iptal sebebi oluşturabilir. Noterde düzenlenen vasiyetname de gerekli şartlar varsa dava konusu yapılabilir.

Çocuk kabul ederse mirastan feragat edebilir mi?

Türk Medeni Kanunu’nun 528. maddesine göre anne veya baba, çocuğuyla karşılıksız ya da bir karşılık vererek mirastan feragat sözleşmesi yapabilir.

Bu işlem çocuğun kabulünü gerektirir. Ebeveyn tek taraflı olarak çocuğunu feragat etmiş sayamaz. Sözleşme, miras sözleşmesinin resmî şekline uygun hazırlanmalıdır; aile arasında imzalanan sıradan bir belge yeterli değildir.

Feragatin kapsamı, belirli bir kişi lehine yapılıp yapılmadığı ve torunlara etkisi incelenmelidir. Bir karşılık verilerek yapılan feragat, sözleşmede aksi belirtilmedikçe feragat edenin altsoyunu da etkiler. Belirli bir kişi lehine yapılan feragat ise o kişinin mirasçı olamaması hâlinde kanundaki şartlarla hükümden düşebilir.

Feragat, mirasbırakanın alacaklılarına karşı her durumda koruma sağlamaz. Miras açıldığında malvarlığı borçları karşılamıyor ve borçlar diğer mirasçılar tarafından da ödenmiyorsa, feragat eden ve mirasçıları için sorumluluk doğabilir. Türk Medeni Kanunu’nun 530. maddesi bu sorumluluğu, ölümden önceki beş yıl içinde feragat karşılığı alınan değerler ve ölüm anında kalan zenginleşme ile sınırlar.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle bir çocuğa mal bırakılabilir mi?

Evet. Türk Borçlar Kanunu’nun 611. maddesi, bir tarafın diğerine yaşamı boyunca bakım sağlamayı, diğer tarafın da malvarlığını veya belirli mallarını devretmeyi üstlendiği bu sözleşmeyi düzenler.

Ebeveyn sözleşmeyi bir çocuğuyla yapabilir. Bakımın kapsamı, barınma, beslenme, sağlık ihtiyaçları ve devredilecek mallar açıkça belirlenmelidir.

Sözleşmenin şekli Türk Borçlar Kanunu’nun 612. maddesinde düzenlenmiştir. Kural olarak miras sözleşmesi şeklinde yapılması gerekir. Devletçe tanınmış bir bakım kurumunun, yetkili makamların belirlediği koşullarla yaptığı sözleşmelerde ise yazılı şekil yeterli olabilir. Taşınmaz devredilecekse gerekli tapu işlemleri de yapılmalıdır.

Bakım sözleşmesi diğer çocukların dava açmasını engeller mi?

Hayır. Gerçek bakım karşılığında yapılan bir devir, sırf diğer çocuklara kalacak mirası azalttığı için geçersiz olmaz. Ancak sözleşmeye “ölünceye kadar bakma” adı verilmesi, işlemi bütün miras uyuşmazlıklarından korumaz.

İşlemin gerçekte bağış içerdiği veya bakım sözleşmesi görüntüsü altında mirasçıdan mal kaçırıldığı ileri sürülebilir. Böyle bir durumda şartlarına göre tenkis ya da tapu iptali ve tescil talebi gündeme gelebilir.

Yargıtay’ın yaklaşımında ebeveynin yaşı, sağlığı, aile ilişkileri, bakımın gerçekten sağlanıp sağlanmadığı, devredilen malların toplam malvarlığına oranı ve işlemin gerçek amacı birlikte değerlendirilir. Sözleşme yapılırken kişinin özel bakıma ihtiyaç duymaması tek başına geçersizlik sebebi değildir. Mal kaçırma iddiasının da delillerle ortaya konulması gerekir.

Nafaka hakkı bakımından hangi sınır vardır?

Türk Borçlar Kanunu’nun 615. maddesi ayrıca bir koruma getirir. Bakım sözleşmesi yapan kişi, bu sözleşme yüzünden kanunen nafaka sağlamak zorunda olduğu kişilere karşı yükümlülüğünü yerine getiremiyorsa, nafaka hakkından yoksun kalan kişiler sözleşmenin iptalini isteyebilir.

Hâkim, iptal yerine bakım sözleşmesi kapsamında sağlanacak edimlerden düşülmek üzere bu kişilere nafaka ödenmesine karar verebilir. Aynı madde, mirasçıların tenkis ve alacaklıların iptal davası açma haklarını da saklı tutar.

Bakımın yerine getirilmemesi ise ayrıca değerlendirilir. Sözleşmeye aykırılığın ağırlığına göre sözleşmenin sona erdirilmesi, verilen malların geri alınması veya başka sonuçlar gündeme gelebilir.

Malları sağlığında devretmek miras sorununu çözer mi?

Kişi sağlığında malları üzerinde tasarrufta bulunabilir. Ancak her devir, ölümünden sonra ileri sürülebilecek taleplerden korunmuş değildir.

Türk Medeni Kanunu’nun 565. maddesi belirli karşılıksız kazandırmaların tenkise tabi olabileceğini düzenler. Bunlar arasında miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar, kanunda belirtilen bağışlar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açık olan kazandırmalar bulunur.

Bu nedenle bağışın ölümden bir yıldan daha önce yapılmış olması, her durumda tenkisi engellemez. Bununla birlikte, sağlığında yapılan bütün devirler de otomatik olarak tenkise tabi değildir.

Gerçekte bağış yapılırken tapuda satış veya bakım sözleşmesi gösterilmesi, mirasçıdan mal kaçırma amacı da varsa, muris muvazaası iddiasına yol açabilir. Muris muvazaası, işlemin gerçek iradeyi gizlediği iddiasına dayanır; tenkis ise saklı payın tamamlanmasını amaçlar. Bu yolların şartları ve sonuçları farklıdır.

Mirastan çıkarılan veya saklı payı ihlal edilen çocuk ne yapabilir?

Çocuk, çıkarma sebebinin bulunmadığını veya ispatlanamadığını ileri sürebilir. Vasiyetnamenin ehliyetsizlik, baskı, aldatma ya da şekle aykırılık nedeniyle iptalini isteyebilir. Saklı payı ihlal edilmişse tenkis talep edebilir.

Bu talepler kural olarak mirasbırakanın ölümünden sonra gündeme gelir. Vasiyetnamenin mahkemede açılmış olması, geçerliliğinin kesin olarak kabul edildiği anlamına gelmez.

Vasiyetnamenin iptali için süre nedir?

Türk Medeni Kanunu’nun 559. maddesine göre iptal davası, tasarrufun, iptal sebebinin ve hak sahipliğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır.

Ayrıca vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer ölüme bağlı tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinden itibaren üst süreler bulunur. Bu süre iyiniyetli davalıya karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalıya karşı yirmi yıldır.

Saklı pay için tenkis davası ne zaman açılmalıdır?

Türk Medeni Kanunu’nun 571. maddesine göre tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır.

Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıllık üst süre uygulanır.

Bu süreler hak düşürücüdür; dolmaları ilgili dava hakkının kaybına yol açabilir. Bununla birlikte, kanunun karşı tarafın talebine savunma olarak ileri sürmeye ilişkin hükümleri saklıdır. Sürenin başlangıcı ve talebin türü dosyaya göre belirlenmelidir. Bu süreler muris muvazaasına dayanan taleplere doğrudan uygulanmaz.

Hangi bilgi ve belgeler önemlidir?

Seçilecek işleme veya açılacak davaya göre şu kayıtlar yararlı olabilir:

• Eş, çocuklar ve torunlara ilişkin aile kayıtları.
• Malların, borçların ve önceki bağışların bilgileri.
• Mevcut vasiyetnameler ve sözleşmeler.
• Mirasçılıktan çıkarma sebebini gösterebilecek belgeler ve tanık bilgileri.
• Bakımın kapsamını ve gerçekten yerine getirildiğini gösteren kayıtlar.
• Kişinin işlem yapma ehliyetiyle ilgili tereddüt varsa sağlık belgeleri.

Bu, her dosyada aynı şekilde hazırlanması gereken zorunlu bir belge listesi değildir. Gerekli belgeler, yapılacak işlemin amacına ve ispatlanması gereken hususlara göre değişir.

Sonuç

Evlatlıktan men açıklaması çocuğun soybağını veya mirasçılığını sona erdirmez. Çocuğu saklı payından da yoksun bırakmak için kanundaki mirasçılıktan çıkarma şartları gerekir. Borç ödemeden aciz sebebiyle çıkarma ise ayrı ve sınırlı bir düzenlemedir.

Diğer çocuklara daha fazla mal bırakmak isteyen kişi, saklı payları gözeterek vasiyetname düzenleyebilir. Çocuğun kabulüyle mirastan feragat sözleşmesi veya gerçek bakım karşılığında ölünceye kadar bakma sözleşmesi değerlendirilebilir. Hangi yolun uygun olduğu; aile yapısı, malvarlığı, önceki kazandırmalar ve işlemin gerçek amacı birlikte incelenerek belirlenmelidir.