SUÇA SÜRÜKLENEN ÇOCUK KAVRAMI: CEZA HUKUKU ÇERÇEVESİNDE TANIM, UYGULAMA VE YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA DEĞERLENDİRME

SUÇA SÜRÜKLENEN ÇOCUK KAVRAMI: CEZA HUKUKU ÇERÇEVESİNDE TANIM, UYGULAMA VE YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA DEĞERLENDİRME

1. GİRİŞ

Ceza hukukunda suçun faili, kural olarak tam ceza ehliyetine sahip bireylerdir. Ancak çocuklar söz konusu olduğunda, yaş ve algı düzeyleri nedeniyle ayrı bir hukuki rejim uygulanmaktadır. "Suça sürüklenen çocuk" terimi, bu farklılaştırmanın bir sonucudur ve hem ulusal mevzuatta hem de uygulamada önemli bir yer tutar. Bu makalede suça sürüklenen çocuk kavramı, mevzuattaki yeri ve yargı kararları ışığında ele alınacaktır.

2. TANIM VE HUKUKÎ DAYANAK

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 3. maddesinde "suça sürüklenen çocuk"; "kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiası ile haklarında soruşturma veya kovuşturma yapılan ya da suç işlediği mahkeme kararıyla belirlenen çocuk" olarak tanımlanmıştır.

Ceza sorumluluğu açısından ise 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 31. maddesi esas alınmaktadır:

• TCK m.31/1: "Fiili işlediği sırada henüz on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur."
• TCK m.31/2: "Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş fakat on beş yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve bu yaşta davranışlarını yönlendirme yeteneğinin olup olmadığına göre belirlenir. Bu husus sosyal inceleme raporu ve gerektiğinde uzman görüşüyle değerlendirilir. Ceza verilmesi gereken hâllerde, verilecek cezada indirime gidilir."
• TCK m.31/3: "Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmuş fakat on sekiz yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu tamdır. Ancak verilecek ceza, yaşları ve gelişim durumları göz önünde bulundurularak indirilir."

Bu düzenlemelere göre çocuklar açısından ceza sorumluluğu mutlak değil, yaş ve bilişsel yeterlilik temellidir. 12 yaş altı çocuklar herhangi bir cezai sorumluluk taşımazken; 12-15 yaş grubunda algılama ve yönlendirme yeteneği yoksa ceza verilemez. Varsa da indirime gidilir. 15-18 yaş arasında ise ceza sorumluluğu mevcut olmakla birlikte indirim uygulanması yasal zorunluluktur.

3. YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA UYGULAMA

3.1. Ceza Sorumluluğu ve Sosyal İnceleme Raporu

▪ Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 2015/23122 E., 2016/3742 K., 17.02.2016

Suç tarihinde 15-18 yaş grubunda olan suça sürüklenen çocuk hakkında TCK m.31/3 kapsamında indirim uygulanması gereklidir. Sosyal inceleme raporu alınmadan veya neden alınmadığı kararın gerekçesinde belirtilmeden hüküm kurulması bozma nedenidir.

3.2. Sosyal İnceleme Raporunun Gerekçelendirilmesi

▪ Yargıtay 6. Ceza Dairesi, 2021/19448 E., 2022/21470 K.

15-18 yaş grubundaki çocuklar için sosyal inceleme raporu zorunlu olmasa da, alınmaması durumunda nedeninin gerekçeli olarak belirtilmesi zorunludur. Aksi takdirde bu eksiklik yargılamanın yenilenmesini gerektirir.

3.3. HAGB ve Erteleme Sınırı

▪ Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 2021/7640 E., 2022/21470 K.

Suça sürüklenen çocuk hakkında verilen 2 yıl 9 ay hapis cezasının, HAGB ve erteleme sınırını aşması sebebiyle değerlendirme yapılmasının gerektiği belirtilmiştir. Bu durum, hükmün hukukî denetime elverişli şekilde kurulmamasına yol açmaktadır.

4. KORUYUCU VE DESTEKLEYİCİ TEDBİRLER

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca hâkim; suça sürüklenen çocuk hakkında ceza vermek yerine aşağıdaki koruyucu ve destekleyici tedbirleri uygulayabilir:

• Danışmanlık tedbiri
• Eğitim tedbiri
• Sağlık tedbiri
• Barınma tedbiri
• Aileye yönlendirme tedbiri
• Sosyal hizmet tedbiri

Bu tedbirlerin amacı cezalandırmak değil, çocuğun korunmasını ve yeniden topluma kazandırılmasını sağlamaktır. Uygulamada bu tedbirlerin yeterince etkili ve yaygın şekilde uygulanması, çocuk adalet sisteminin başarısı açısından kritik önemdedir.

5. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Suça sürüklenen çocuklar, ceza adalet sisteminin özel koruma mekanizmalarına tabi bireyleridir. Uygulamada Yargıtay'ca verilen kararlar, bu grubun ceza sorumluluğunun belirlenmesi, yargılama usulü ve hakları bakımından farklı kuralların gerekliliğini ortaya koymaktadır. Sosyal inceleme raporunun eksik bırakılmaması, yaş ve ehliyet değerlendirmelerinin titizlikle yapılması ve ceza hukukunun koruyucu yapısının ihlal edilmemesi, çocuk adalet sisteminin temel şartıdır.