İŞ KAZASI GEÇİRDİM NE YAPMALIYIM?

İş Kazası Nedir? İş Kazası Tazminatı, Bildirim Süresi ve Dava Süreci

1. İŞ KAZASI NEDİR?

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 13 uyarınca; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya işverenin otoritesi altındayken meydana gelen, sigortalıyı bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır. Hukukumuzda iş kazasının tespiti için olayın mutlaka fabrika veya ofis sınırları içinde gerçekleşmesi gerekmez; işçinin işverence sağlanan taşıtla işe gidiş-gelişi sırasında veya görevli olarak dışarıya gönderildiği anlarda yaşadığı kazalar da bu kapsamdadır. Önemli olan, yaşanan zararlandırıcı olay ile işçinin bedensel veya ruhsal bütünlüğündeki bozulma arasında uygun bir illiyet bağının bulunmasıdır.

Sürecin sağlıklı ilerlemesi için ilk adım neden önemli?

İş kazası sonrası süreçte en kritik aşama, olayın vakit kaybedilmeksizin Sosyal Güvenlik Kurumuna ve kolluk birimlerine bildirilmesidir. 5510 sayılı Kanun m. 13/2 uyarınca işveren, kazayı 3 iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür. İşverenin bu bildirimi yapmaması durumunda işçi, doğrudan SGK'ya başvurarak sürecin resmiyet kazanmasını sağlayabilir. Unutulmamalıdır ki, kaza anında tutulacak tutanaklar, hastane kayıtlarındaki beyanlar ve kaza mahallinin fotoğraflanması, ileride açılacak tazminat davasının ispatı için hayati öneme sahiptir.

2. HANGİ DURUMLAR İŞ KAZASI SAYILIR?

İş kazası, 5510 sayılı Kanun’un 13. maddesinde sigortalının işyerinde bulunduğu sırada veya işverenin otoritesi altındayken meydana gelen, sigortalıyı bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olay olarak tanımlanmıştır. Bir olaya ‘iş kazası’ denilebilmesi için mutlaka iş yerinde gerçekleşmesi şart değildir; işverenin yürüttüğü iş nedeniyle işyerinin dışındaki görevlendirmeler, işverence sağlanan servis aracıyla gidiş-gelişler ve süt izni süreleri de bu koruma kapsamındadır.

Uygulamada En Sık Karşılaşılan İş Kazaları

Pratikte sıklıkla karşılaşılan aşağıdaki durumlar, yasal şartları taşıması halinde iş kazası olarak nitelendirilmektedir:

• Yüksekten düşme ve inşaat kazaları: İskele çökmesi veya emniyet kemeri eksikliği gibi nedenlerle meydana gelen olaylar.
• Makine ve iş ekipmanı kazaları: Arızalı cihazların veya koruyucu kapağı bulunmayan makinelerin yol açtığı yaralanmalar.
• Elektrik çarpması: İzolasyon hataları veya tesisat kusurları sonucu oluşan kazalar.
• Servis ve ulaşım kazaları: İşverence sağlanan taşıtla işe gidiş veya geliş sırasındaki trafik kazaları.
• Mobbing ve psikolojik zararlar: İşyerinde yaşanan sistemli baskılar ve mobbing, somut olayın özelliklerine göre sigortalıda ruhsal bir engellilik hali yaratmışsa veya bedensel bir zararı tetiklemişse Yargıtay tarafından iş kazası kapsamında değerlendirilebilmektedir.
• Kalp krizi: İşyerinde geçirilen kalp krizleri iş kazası sayılsa da tazminat için işyeri koşullarının tetikleyici etkisi uzman kardiyolog bilirkişilerce incelenmelidir.

3. İŞ KAZASI SONRASI İLK NE YAPMALI? (SÜRECİN SAĞLIKLI İLERLEMESİ İÇİN)

İş kazası meydana geldiğinde panik yapmadan doğru adımları atmak, hem sağlığınız hem de ileride açacağınız tazminat davasının başarısı için hayati önem taşır. Olay anında ve sonrasında şu adımları izlediğinizden emin olun:

• Derhal Sağlık Kuruluşuna Başvurun: Hastaneye gittiğinizde olayın evde veya başka bir yerde değil, "iş kazası" sonucu meydana geldiğini açıkça belirtin ve tıbbi kayıtlara bu şekilde geçmesini sağlayın.
• Kaza Tutanağı ve Delil Toplama: Kazanın nasıl olduğunu anlatan bir tutanak düzenlenmesini talep edin. Olay yerinin fotoğrafını çekin, varsa güvenlik kamerası kayıtlarını muhafaza etmeye çalışın ve olaya tanık olan iş arkadaşlarınızın iletişim bilgilerini not edin.
• Savcılık ve Kolluk Süreci: Ağır yaralanmalı veya ölümlü kazalarda jandarma veya polis olay yerine gelerek inceleme yapar. İfadenizde kazanın nedenlerini (eksik ekipman, tedbirsizlik vb.) net şekilde anlatın.
• SGK Bildirimini Sorgulayın: İşveren, kazayı 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmek zorundadır. E-devlet üzerinden bu bildirimin yapılıp yapılmadığını kontrol edin.

4. İŞVEREN BASKISI VE BİLDİRİM YAPILMAMASI HALİNDE DİKKAT

İşverenler bazen idari cezalardan kaçınmak için kazanın "ev kazası" olarak gösterilmesi veya SGK'ya bildirilmemesi yönünde işçiye baskı yapabilmektedir. İmzalamadan önce dikkat: Haklarınızdan feragat ettiğinize dair belgeleri veya boş kağıtları kesinlikle imzalamayın. Yargıtay, işverenin bu tür baskılarla aldığı ibranamelerin geçersizliğine hükmedebilmektedir.

Eğer işveren bildirim yükümlülüğünü yerine getirmiyorsa, 5510 sayılı Kanun uyarınca bizzat Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurarak kazayı ihbar edebilir ve "iş kazası tespiti" yapılmasını sağlayabilirsiniz. İşverenin bildirimi yapmaması, mağduriyet yaşayacağınız anlamına gelmez; doğrudan Kuruma başvurmak en güvenli yoldur.

5. İŞ KAZASINDA HANGİ HAKLAR ALINABİLİR?

İş kazası neticesinde sigortalı, bedensel veya ruhsal bütünlüğündeki kayıplar nedeniyle çeşitli tazminat ve sosyal güvenlik haklarına sahip olur. Bu kapsamda talep edilebilecek temel haklar şunlardır;

• Maddi Tazminat: Tedavi giderleri, kazanç kaybı ve çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar (TBK m. 54, ).
• Manevi Tazminat: Yaşanan elem ve acının telafisi için hakkaniyete uygun olarak belirlenen tutar (TBK m. 56, ).
• Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: Ölümlü iş kazalarında vefat edenin desteğinden mahrum kalan yakınlarının talep edebileceği tazminat türüdür.
• Bakım ve Giderler: Protez giderleri, bakıcı giderleri ve gelecekte yapılması muhtemel tedavi masrafları bu kapsamda değerlendirilir.

Tazminat miktarından Sosyal Güvenlik Kurumunca bağlanan sürekli iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri mahsup edilir. Ancak TBK m. 55 uyarınca, Kurumun rücu edemeyeceği ödemeler tazminattan indirilemez.

6. SİGORTASIZ İŞÇİNİN DURUMU VE HAKLARI

Sigortasız çalışan bir işçinin iş kazası geçirmesi, onun tazminat ve sosyal güvenlik haklarını ortadan kaldırmaz. Bu durumda izlenmesi gereken hukuki yol haritası şöyledir;

Öncelikle olayın iş kazası olduğunun ve çalışma süresinin tespiti için hizmet tespiti davası açılmalıdır. Kurumun hak alanını ilgilendiren bu husus, tazminat davası için bir ön sorun teşkil eder. İş kazasının ispatlanması durumunda sigortasız işçi, sigortalı bir çalışanla aynı tazminat haklarına sahip olur. SGK, işçiye yaptığı tüm yardımları ve bağladığı gelirleri, sigortasız işçi çalıştıran ve İSG önlemlerini almayan işverene rücu mekanizması ile tahsil eder.

7. İŞ KAZASI NASIL İSPAT EDİLİR?

İş kazasının varlığı kural olarak her türlü delille ispatlanabilir. Kusur oranlarının belirlenmesi için her türlü delilden yararlanılabilir. Günümüz yargılama pratiğinde en güçlü deliller arasında; işyeri kamera kayıtları, olay anına tanıklık eden kişilerin beyanları, iş güvenliği raporları ve WhatsApp yazışmaları yer almaktadır. Özellikle işverenin kaza bildiriminden kaçındığı durumlarda, hastane giriş kayıtlarındaki "adli vaka" veya "iş kazası" ibareleri hayati önem taşır. Yargıtay, işverenin sunmaktan kaçındığı kamera kayıtlarının işçi lehine emare teşkil edebileceğini vurgulamaktadır.

8. TAZMİNAT NASIL HESAPLANIR? (NE KADAR ALIRIM?)

İş kazası tazminatı miktarı soyut bir tutar olmayıp; tazminat miktarı yaşınız, maaşınız ve sakatlık oranınız gibi somut bilgilere göre hesaplanır. Hesaplamada; işçinin kaza tarihindeki gerçek brüt maaşı, kaza tarihindeki yaşı, SGK tarafından belirlenen maluliyet oranı (iş göremezlik derecesi) ve tarafların kusur oranları esas alınır. Yargıtay 21. HD E. 2018/1484, K. 2019/1898 sayılı kararında belirtildiği üzere, tazminatın belirlenmesinde illiyet bağı ve kusur dağılımı temel parametrelerdir. Uzman bilirkişilerce yapılan hesaplamada işçinin emekli olana kadar geçecek aktif dönemi ve emeklilik sonrası yaşayacağı varsayılan pasif dönemi yaşam tablolarına göre belirlenir. Bu hesaplamadan, SGK tarafından bağlanan gelirin peşin sermaye değerinin rücu edilebilir kısmı mahsup edilerek nihai tazminat tutarına ulaşılır.

9. CEZA SORUŞTURMASI VE ARABULUCULUK SÜRECİ

İş kazası sonrasında savcılık tarafından kendiliğinden "taksirle yaralama" veya "taksirle öldürme" suçları kapsamında ceza soruşturması başlatılır. Ceza dosyasındaki kusur bilirkişi raporları, hukuk davası için de önemli bir veri kaynağıdır. Arabuluculuk ve İbraname Hakkında Önemli Uyarı: İş kazası tazminat davalarında arabuluculuk zorunlu bir dava şartı değildir. İşverenlerin baskısı ile imzalatılan, alacak kalemlerinin net yazılmadığı veya gerçek zararın çok altında ödeme içeren ibranameler ve anlaşma tutanakları TBK m. 420 uyarınca geçersiz sayılabilir. Sürecin sağlıklı ilerlemesi için, miktar belirtilmeyen veya içeriği anlaşılmayan hiçbir belgeyi imzalamamanız, özellikle boş kağıda imza atmamanız menfaatlerinizi korumak için kritik önem arz eder.

10. ZAMANAŞIMI VE HAK DÜŞÜRÜCÜ SÜRELER

İş kazasından doğan tazminat davalarında zamanaşımı süresi, kural olarak haksız fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren 10 yıldır. Ancak iş kazasının meydana gelmesinde Türk Ceza Kanunu kapsamında daha uzun bir zamanaşımı süresi öngören bir suç (taksirle öldürme veya yaralama gibi) söz konusuysa, TBK m. 72 ve TCK m. 66 uyarınca uzamış ceza zamanaşımı süreleri uygulanır. Bu durum, özellikle ölümlü iş kazalarında hak arama süresinin 15 veya 20 yıla kadar uzamasını sağlayarak mağdur ve hak sahipleri için önemli bir güvence oluşturur.

Zamanaşımı süresinin başlangıcı kural olarak kaza tarihi olsa da, maluliyetin (iş göremezliğin) kaza anında değil de daha sonra geliştiği veya arttığı durumlarda süre, gelişen bu durumun öğrenildiği tarihten itibaren başlar. Haklarınızı güvence altına almak için bu sürelerin titizlikle takibi şarttır.

11. İŞ KAZASINA İLİŞKİN PRATİK BİLGİLER

İş kazası rapor parası nasıl alınır?: SGK yetkili hekim raporuyla alınır. Yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide 2/3'ü ödenir.

İş kazası SGK ödemeleri: Geçici iş göremezlik ödeneği (rapor parası) için SGK tarafından yetkilendirilmiş bir hekimden istirahat raporu alınması zorunludur. Sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilmesi için ise Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığının tespit edilmesi gerekmektedir. Ayrıca hak sahiplerine ölüm geliri, cenaze ödeneği ve kız çocuklarına evlenme ödeneği gibi yardımlar mevcuttur.

İş kazasında kusur oranı nasıl belirlenir?: İSG uzmanı bilirkişilerce; işverenin aldığı önlemler ve işçinin dikkati (müterafık kusur) incelenerek yüzde bazında belirlenir.

İş kazası davasında görevli mahkeme: İş mahkemeleridir. İş mahkemesi olmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi 'iş mahkemesi sıfatıyla' bakar.

İş kazasında faiz ne zaman başlar?: Haksız fiilin (kazanın) gerçekleştiği tarihten itibaren faiz işlemeye başlar (TBK m. 117, ).

12. SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)

İşveren kazayı bildirmezse ne yapmalıyım?

İşveren bildirim yapmaktan kaçınıyorsa, işçi veya yakınları doğrudan SGK'ya başvurarak olayın iş kazası olarak tespit edilmesini talep edebilir. Kurumun reddi halinde ise iş kazasının tespiti davası açılmalıdır.

Sigortasız çalışırken iş kazası geçirdim, haklarım var mı?

Evet. Sigortasız çalışan işçiler de tazminat davası açabilir. Bu süreçte öncelikle hizmet tespiti davası ile çalışma olgusunun kanıtlanması gerekir. Ceza davası kayıtları bu süreçte en güçlü delillerden biridir.

Tazminat hesaplamasında maaşın önemi nedir?

Tazminat miktarı, işçinin kaza tarihindeki gerçek brüt ücreti üzerinden hesaplanır. Eğer maaşınızın bir kısmı elden ödeniyorsa, emsal ücret araştırması yapılarak gerçek kazancınızın belirlenmesi sağlanmalıdır.

İş kazası davası ne kadar sürer?

Dava süresi; delillerin toplanması, maluliyet raporunun kesinleşmesi ve kusur bilirkişi incelemelerine bağlı olarak değişkenlik gösterir. Genellikle ilk derece mahkemesi aşaması 1,5 ile 3 yıl arasında sürebilmektedir.

Boş kâğıt veya ibraname imzalamaya zorlanıyorum, ne yapmalıyım?

Kesinlikle boş kâğıt veya içeriğinde 'tüm haklarımı aldım' yazan belgeleri imzalamayın. İrade sakatlığı veya orantısız ödemeler içeren belgeler TBK m. 420 uyarınca geçersiz sayılabilir; ancak bu durumu kanıtlamak zorlu bir süreçtir.

İş kazası süreci teknik ve hukuki detaylar barındırdığından, haklarınızı güvence altına almak ve tazminat tutarının doğru hesaplanması için bir avukatla çalışmanız kritik önem taşır.